In de groep OGGz (Openbare Geestelijke Gezondheidszorg) op LinkedIn loopt een discussie over de toekomst van de OGGz (in 10 jaar perspectief). Uit deze discussie heb ik de volgende lijst van relevante ontwikkelingen voor de OGGz gedestilleerd:

Ontwikkelingen

Demografisch/epidemiologisch

• vergrijzing
• meer alleenstaande burgers
• minder laag opgeleide burgers
• multiculturele samenleving een gegeven
• uitdovende heroïne epidemie
• introductie DSM-V levert ‘nieuwe’ ziekten
• tekorten op de arbeidsmarkt biedt kansen op werk voor OGGz-doelgroep

Sociaal

• individualisering / toename vereenzaming
• verdergaande mobiliteit burgers
• meer nadruk op eigen verantwoordelijkheid (staat trekt zich terug)
• veiligheid en participatie blijven dominante (tegengestelde?) thema’s
• risico’s worden minder geduld (en snelle oplossingen geëist)
• alles moet een ‘event’ zijn (de verleuking van de samenleving)

Economisch

• crisis zorgt voor een reeks van ‘magere jaren’
• daardoor nadruk op bezuinigingen en verdergaande kostenreductie (hogere drempels toegang)
• cliënt gedraagt zich steeds meer als klant

Gezondheidszorg (systeem)

• meer nadruk op eigen kracht en oplossingen in de eigen sociale omgeving
• meer marktwerking (staat trekt zich terug)
• van aanbod- naar vraaggericht
• decentralisatie van (overgebleven) overheidstaken
• meer ambulante behandeling (FACT / wijkteams / buurtzorg)
• minder klinische opnames (verdergaande extramuralisering)
• verdergaande medicalisering van ‘kwetsbaarheid’ (psychosociale problemen)

Technologisch

• verdergaande ontwikkeling informatisering / ICT-hulpmiddelen / domotica
• toenemende behandelmogelijkheden via Internet (e.d.)
• nieuwe inzichten in oorzaken van ziekten en behandelingen

Thema’s

Uit deze lijst van ontwikkelingen haal ik twee thema’s die samen zullen bepalen hoe de OGGz er over 10 jaar uitziet. Het eerste thema is de wijze waarop de zorg/hulp gestuurd wordt, met aan de ene kant het uiterste dat er door gemeenten en door zorginstellingen hoofdzakelijk gestuurd wordt op financiën, en aan de andere kant het uiterste dat er vooral gestuurd wordt op maatschappelijke effecten. In het ene uiterste, waar het met name gaat om geld, gedraagt de gemeente zich vooral als een boekhouder, met de neiging tot micromanagement en een sterke voorkeur voor budgettaire kaders, indicatieregels, enzovoorts. Schaarse middelen worden verdeeld op basis van prijs (lage kosten/hoge productie). De zorginstellingen gedragen zich overwegend als ondernemer met de focus op productie draaien.

In het andere uiterste, waar de nadruk vooral ligt op het maatschappelijke nut, gedraagt de gemeente zich hoofdzakelijk als een actieve beleidsbepaler die duidelijke richting geeft. Schaarse middelen worden verdeeld naar behoefte van de cliënt en het maatschappelijk effect. In deze situatie gedragen de zorginstellingen zich vooral als hulpverlener met het belang van de cliënt voorop. Dit thema (welk sturingsmechanisme is dominant is?) hangt nauw samen met een aantal van bovenstaande ontwikkelingen, zoals: marktwerking, bezuinigingen, decentralisatie, aanbod- versus vraaggericht.

Het tweede thema is het voortbestaan van de OGGz zelf. Dit thema zit een beetje verstopt in bovenstaande lijst. Een aantal van deze ontwikkelingen kunnen leiden tot groei of juist krimp van de OGGz — in termen van mensen die onder de vlag van OGGz geholpen worden. Zo kunnen bezuinigingen leiden tot sociaal verval van burgers en indirect tot een toename van mensen in de OGGz. Aan de andere kant kan de decentralisatie van de extramurale begeleiding AWBZ wel eens leiden tot een krimp van de OGGZ, omdat gemeenten (via ‘De Kanteling’) de zorg voor kwetsbare personen willen normaliseren (begeleiding via algemene voorzieningen, enzovoorts). Ook de initiatieven van zorgverzekeraars om een goede Basis-GGZ te ontwikkelen kunnen leiden tot een krimp van de OGGz, maar de reductie van klinische capaciteit in de GGz juist weer tot een groei. Kortom, of de OGGz over 10 jaar nog bestaat is een relevant thema.

Vier mogelijke scenario’s

De twee thema’s vormen samen vier mogelijke scenario’s, vier verschillende toekomsten die alle vier meer of minder plausibel zijn (afhankelijk van de verdere ontwikkelingen). In de scenario-methode is het niet de bedoeling om een van de scenario’s als meest waarschijnlijke te kiezen. Het is juist de bedoeling om ze alle vier verder te doordenken en beschrijven. Daarmee krijgen we dan zicht op de toekomst in verschillende vormen. De scenario’s beschrijven uitersten die min of meer in verdunde vorm werkelijkheid kunnen worden. De scenariomethode is een denkoefening, geen voorspelling.

Ik heb de vier scenario’s in het plaatje hierboven een voorlopige werktitel gegeven:

1. Fragmentatie: als de nadruk ligt op geld en de OGGz groeit als kool, dan zal het beleidsterrein verdergaand fragmenteren.
2. Uitsluiting: als de nadruk ligt op geld/productie en de OGGz bestaat niet meer (want alles is algemeen) dan zullen instellingen gemakkelijke cliënten voorrang geven (afromen).
3. Tweedeling: als er duidelijk sturing is op maatschappelijk effect en de OGGz groeit als kool dan zal er een duidelijke tweedeling in de zorg optreden.
4. Integratie: als er duidelijk sturing is op maatschappelijk effect is en de OGGz bestaat niet meer, dan zal de zorg voor de huidige OGGz-groep geïntegreerd zijn in het algemene aanbod.

Het laatste scenario zullen veel mensen zien als het gewenste scenario. Dat is een valkuil, want daarmee is het niet ook het meest waarschijnlijke scenario. Als de gemeente niet actief bezig is met beleid maken, maar wel ‘De Kanteling’ propageert, dan is het tweede scenario (Uitsluiting) meer waarschijnlijk. Daarom is het goed om alle scenario’s in de discussie te verfijnen. Ik ben dan ook benieuwd naar reacties.