De tekst in het plaatje hierboven komt uit een brief van Minister Schippers over de ambulantisering van de GGZ. Het gemarkeerde (gele) deel verwoordt de heersende ideologie op het terrein van de maatschappelijke zorg in het gebruikelijke verhullende taalgebruik. (Dit is slechts een voorbeeld: neem een beleidsdocument van een willekeurige gemeente over de transitie jeugdzorg, of transitie AWBZ, en je komt dezelfde verhullende frasen tegen.)

In de publieke sector zijn we het bedrijfsleven gaan na-apen. Niet alleen via “targets”, “programmamanagement”, of zelfs “lean management” … maar ook door niet meer te spreken over “problemen” of “knelpunten”, maar van “uitdagingen” en “kansen”. Alsof de marketingafdeling van een financiële dienstverlener aan het woord is …

Waneer krijgen we genoeg van deze manier van communicatie … waar ons iets moois wordt voorgehouden, terwijl we allemaal weten dat het helemaal niet zo mooi is … dat we allemaal weten dat het minder en slechter wordt … dat we inderdaad zelf aan de bak moeten als we dat kunnen (wat op zich geen slechts uitgangspunt is).

De verhullende communicatie heeft ook als nadeel dat het echte probleem niet boven tafel komt. De laatste zin is de kern: “Daarom is het van belang dat voor de cliënt een samenhangend integraal zorg- en ondersteuningsaanbod wordt gecreëerd.” Ja, dat klopt … maar dat was 10 jaar geleden het geval en dat zal over 10 jaar ook nog zo zijn. De vraag is waarom dat nog niet goed gelukt is en waar we het optimisme vandaan halen dat het straks, na decentralisaties, wel soepel gaat lopen (bijna als vanzelf).

Het lijkt er op dat men op een gegeven moment zelf gaat geloven in het verhullend communiceren in termen van kansen, uitdagingen en hoop – heel veel hoop. Dat kan dus alleen maar tegenvallen als de werkelijkheid zich toont.

Voor meer info klik op de link naar de flyer: flyer schoolreisje zwerfjongeren def

Op de website van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) staan cijfers over de uitstroom na detentie (voor alle gemeenten, maar voor de G4 verder uitgewerkt). In een van de rapporten, over de G4, is ook de tabel hierboven te vinden. Opvallend vind ik het hoge aandeel van jongeren onder de 23 jaar. Wordt de periode in detentie al voldoende uitgebuit om de carrière van deze jongeren een wending te geven?

Ik weet niet of deze jongeren nu altijd door ‘verlengde-jeugdzorg’ opgezocht worden. Wat ik wel weet is dat gemeenten nu al verantwoordelijk zijn voor de nazorg na detentie en na de decentralisatie ook voor de jeugdzorg. Misschien dat daar een kans ligt om zaken sneller en beter op te pakken. In een andere tabel staat dat ruim de helft van de detenties korter dan een maand duurt; het is dus zaak om er snel bij te zijn … het ijzer te smeden als het heet is, zogezegd. Dat is geheel in lijn met Critical Time Intervention (CTI), na ACT de volgende mode in de maatschappelijke zorg.

De gemeente/GGD Amsterdam heeft een mooi onderzoek gedaan naar zwerfjongeren. Voor het eerst zijn gegevens van gemeentelijke diensten als GGD en Werk & Inkomen samengenomen met informatie uit de jeugdzorg en over leerplicht (e.d.). Naast het koppelen van registraties, is voor een kleine subgroep van zwerfjongeren de dossiers van jeugdzorg bestudeerd. Dat geeft bij elkaar en goed beeld – kwalitatief en kwantitatief – van de geschiedenis van de jongeren.

Van de 173 zwerfjongeren in het onderzoek heeft 64% een verleden in de jeugdzorg in Amsterdam en 23% is in het verleden minimaal één keer uit huis geplaatst.

De problematische opvoed- en opgroeisituatie wordt vaak zichtbaar door externaliserend probleemgedrag door de jongeren: 32% van de jongeren vertoont reeds voor het 12e levensjaar ernstige gedragsproblemen; bij 46% wordt het probleemgedrag vooral zichtbaar na de overgang van de basisschool naar de middelbare school. Het probleemgedrag van de jongeren bestaat uit:

• verzuimen school (84%)
• moeite met autoriteit (76%)
• hangen op straat met “foute vrienden” (56%)
• delictgedrag (65%), waarbij ook geweld in veel gevallen niet geschuwd wordt.

Behalve veel cijfers bevat het rapport ook beschrijvingen van de zwerfjongeren in profielen en casussen. Bij de profielen wordt onderscheid gemaakt tussen jongeren die bij jeugdzorg in beeld komen vanwege de eigen gedragsproblemen en jongeren die in beeld komen vanwege problemen in de opvoedsituatie. Dat onderscheid is bij mijn weten niet eerder gemaakt bij profielen voor zwerfjongeren. Het is een belangrijk onderscheid, omdat het aangeeft in welke richting de oplossing gezocht moet worden en wat het perspectief is voor begeleiding/behandeling (prognose).

Dit onderzoeksrapport is niet alleen aan te bevelen voor iedereen die iets met zwerfjongeren doet, maar zeker ook voor iedereen die wil voorkomen dat jongeren sociaal afglijden en zwerfjongere worden (daarbij denk ik m.n. aan professionals in jeugdzorg en CJG).

Het volgende citaat geeft aan wat de opgave is:

“Het ontbreekt jongeren en hun ouders vaak aan probleembesef en probleeminzicht, wat verklarend kan zijn voor een problematische relatie met de hulpverlening en het gebrek aan motivatie. Met name in hun latere puberteit zijn ze “zorgmoe” door alle hulpverlening die ze al gehad hebben in hun jonge leven. Het hebben van een hulpvraag en van probleeminzicht en probleembesef bij de jongere is essentieel voor het slagen van de hulpverlening. Hulpverleners lijken er onvoldoende in te slagen jongeren te motiveren voor hulpverlening. Hulpverleners maken onvoldoende gebruik van het gevoel van urgentie dat jongeren krijgen na aanleiding van ernstige escalaties. Hulpverlening wordt regelmatig beëindigd wegens een gebrek aan hulpvraag van de jongere. Tekenend voor deze groep is echter dat ze over weinig probleembesef – en inzicht beschikken waardoor ze er niet in slagen hulpvragen te formuleren.

Alles tezamen genomen lijken het inzetten op probleembesef en motivatie van de jongeren, daadkrachtig starten (waarvoor goede communicatie een belangrijke criterium is), en niet te vroeg loslaten (niet bij een tijdelijk opleving, maar ook niet bij “niet op komen dagen”) de belangrijkste ingrediënten voor succesvolle hulp, waar bij deze jongeren vaak niet aan voldaan is.” (p74)

Bron: Wit, M de, Segeren, M., Husen G. van & Fransen N. (2012) Het Voortraject van Amsterdamse Zwerfjongeren – risicofactoren en hulpverlening tijdens hun jeugd. Amsterdam: GGD.

Er zijn inmiddels veel filmpjes over de jeugdzorg en CJG’s op het Internet te vinden. Deze over de ontwikkelingen rond het CJG in Den Haag is een van de betere.

We nemen altijd selectief waar; we kunnen nooit alles via onze zintuigen opnemen terwijl we in de wereld zijn. Een heel bekende test heet “The Invisible Gorilla” van Christopher Chabris and Daniel Simons. De test bestaat uit een kort filmpje waarin we een aantal jongeren met ballen zien spelen. De opgave die gegeven wordt is: “tel hoe vaak de jongeren in het wit de bal stuiteren”. Aan het eind van het filmpje komt het antwoord: “15 keer … en wie heeft de gorilla gezien?” Toen ik tien jaar geleden dit filmpje voor het eerst kreeg te zien in een presentatie, had ik de gorilla over het hoofd gezien, net als 9 op de 10 anderen in de zaal. We waren zo druk bezig met het volgen van de bal en het tellen van het stuiteren, dat we de man in apenpak volledig over het hoofd zagen – terwijl dat toch echt onmogelijk lijkt als je het filmpje daarna nog een keer ziet (maar dan met andere ogen). Focus betekent dus letterlijk ook: dingen uit het oog verliezen.

Dat overkomt ook beleidsmakers, bestuurders, gemeenteambtenaren en ons adviseurs, als we in de maatschappelijke zorg druk bezig zijn met transities, wetten, structuren, visies en inkoopsystemen. We raken de cliënt uit het oog terwijl we in hun naam de zorg proberen te verbeteren (immers: “cliëntgericht”, “vraaggestuurd”, etc.). Er is een mooi boekje met de titel Meedoen & Meetellen, verschenen waarin ons onvermogen om echt te denken vanuit de cliënt op een vriendelijke manier nog eens onder de aandacht wordt gebracht. Het is geen onwil of kwade opzet dat we cliënt uit het oog verliezen – elke keer weer als we met sterke focus doende zijn. Het is een psychologisch mechanisme dat we moeilijk kunnen vermijden, maar we kunnen het wel compenseren. En dat is het aardige aan het boekje: het geeft aanwijzingen om de blinde vlek in te vullen, het verhaal van de cliënt te horen/zien, en het vervolgens ook mee te nemen in de ontwikkeling van beleid en praktische zorg.

[Bronnen:(a) Roelofsen E. & Meininger H. (2013) Meedoen & Meetellen: wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking – praktische aanbevelingen bij de ontwikkeling van beleid, Amsterdam: Vrije Universiteit. (b) Voor meer informatie over The Invisible Gorilla zie website.]

Het plaatje hierboven geeft vier mogelijke scenario’s voor de toekomstige organisatie van het CJG, op basis van twee aspecten:

1. welke taken moet het CJG straks zelf uitvoeren (meer of minder)?
2. hoe wil de gemeente het CJG – en indirect de jeugdzorg – aansturen (meer of minder direct)?

Aan alle scenario’s zitten voor- en nadelen. Ik ben benieuwd welke meningen daarover leven. Laat het weten!

1. Rationaliteit als manier om tot besluiten te komen (feiten verzamelen, opties genereren en dan een keuze maken die maximaal voldoet aan de wensen/eisen/doelen). Rationaliteit is hier beredeneerd een keuze maken – en bijvoorbeeld niet op gevoel. Stacey noemt dit ’technische rationaliteit’.
2. Rationaliteit als manier om verstandig te besluiten of handelen in een gegeven situatie. Rationeel is hier het tegenovergestelde van gek, absurd, gefantaseerd en extreem. Rationaliteit impliceert hier een test aan de werkelijkheid. Die werkelijkheid kan emotioneel of ideologisch zijn. Dit is de bredere opvatting van rationaliteit.

In de laatste betekenis kan het rationeel zijn om rationaliteit in de technische betekenis te vermijden. Denk bijvoorbeeld aan het handelen van een burgemeester direct na een ramp … in zo’n situatie is het verstandiger om het gedrag te baseren op emoties en overtuigingen, dan op een procedure van feiten verzamelen, opties genereren, enzovoorts.

Technisch rationeel handelen is alleen mogelijk in een afgebakende en voorspelbare omgeving — niet als er onenigheid is, onzekerheid of ambiguïteit. Technisch rationeel handelen is niet verstandig in een onzekere omgeving. In zo’n situatie is het nodig om op zoek te gaan naar aanknopingspunten (fouten). Het vraagt om twijfel en niet om een fixatie op het maken van de juiste beslissing volgens de juiste procedure. Daarvoor is psychologische lenigheid vereist:

 “This kind of approach requires a considerable psychological adjustment. Most of us are used to being judged on whether we made the right choice. If it turns out to be wrong we devote much energy to concealing this fact, or in justifying our original decision. Applying technical rationality in conditions of great uncertainty leads us intentionally to avoid the search for error and to delay its recognition. If we abandoned technical rationality in these circumstances and searched for error instead, we would have to admit mistakes as soon as possible and avoid trying to justify them. Here we are talking about a mature recognition that being wrong is a valuable learning exercise, and this is a very difficult proposition in modern organizations.”

Kortom: soms is het verstandig om niet te redeneren, maar de ogen open te doen en te kijken naar de omgeving en het eigen handelen – en zo/daar aanknopingspunten voor verbetering te vinden.

[Bron: Stacey, R.D. (2011) Strategic Management ans Organisational Dynamic: the challenge of complexity (6th ed). Harlow: FT / Prentice Hall /Pearson. p.154]

“Funders push collaborations both because they believe that people working together can accomplish more than those same people working apart, but also because it makes funding administratively easy: fund one entity (the collaboration) rather than many. But collaborations are not inherently good. They can be quite hard to manage and huge time-wasters for all involved. At a youth conference once I heard a presenter compare working collaboratively to teenage sex:

Everyone talks about it all the time.

Everyone thinks everyone else is doing it.

Those who are doing it aren’t doing it very well.

Despite that, everybody talks about how good it feels.”

Bron: Patton MQ (2011) Developmental Evaluation – applying complexity concepts to enhance innovation and use. New York: The Guilford Press. p.244.